QUY TRÌNH PHÂN CHIA DI SẢN THỪA KẾ THEO LUẬT CÔNG CHỨNG 2024
Việc xác định đúng di sản và người thừa kế hợp pháp mới chỉ là bước đầu trong hành trình pháp lý về thừa kế quyền sử dụng đất (QSDĐ). Để di sản thực sự được chuyển giao an toàn, các đồng thừa kế cần hoàn tất các thủ tục pháp lý về phân chia di sản.
Đây được xem là giai đoạn then chốt nhưng cũng phức tạp nhất. Đặc biệt, Luật Công chứng 2024 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 mang đến nhiều thay đổi quan trọng nhằm đơn giản hóa thủ tục hành chính. Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn chi tiết quy trình phân chia di sản thừa kế theo quy định mới nhất.
1. Sự thay đổi về thủ tục: Hợp nhất khai nhận và phân chia di sản thừa kế
Trước đây, sau thời điểm mở thừa kế, tùy thuộc vào ý chí của các đồng thừa kế (muốn tiếp tục sở hữu chung hay chia cụ thể từng phần) mà pháp luật phân thành hai thủ tục riêng biệt là: khai nhận di sản hoặc thỏa thuận phân chia di sản.
Từ ngày 01/7/2025, khi Luật Công chứng 2024 có hiệu lực, các thủ tục này được hợp nhất. Mọi trường hợp chuyển giao di sản – dù là chia theo di chúc hay pháp luật, 01 người thừa kế hay nhiều người đều sẽ được thực hiện dưới một văn bản duy nhất là “Văn bản phân chia di sản”, thay vì tách biệt 02 văn bản như trước đây. Việc này giúp xóa bỏ sự nhầm lẫn về tên gọi thủ tục, tạo thuận lợi cho người thừa kế trong các thủ tục tiếp theo.
2. Quy trình 04 bước để phân chia di sản
Về cơ bản, quy trình phân chia di sản thừa kế sẽ gồm 04 bước:
Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ pháp lý
Đây là bước đầu tiên và cũng là điều kiện tiên quyết để hồ sơ được thụ lý nhanh chóng, tránh rủi ro bị trả lại hoặc kéo dài thời gian thẩm định. Một bộ hồ sơ hoàn chỉnh ngay từ đầu sẽ là “tấm vé ưu tiên” giúp quy trình công chứng và sang tên diễn ra thuận lợi nhất.
Bước 2: Thẩm định và Niêm yết công khai
Sau khi người yêu cầu nộp hồ sơ tại tổ chức hành nghề công chứng. Công chứng viên sẽ kiểm tra, thẩm định để đảm bảo tính hợp pháp. Xét thấy, đã đầy đủ hồ sơ cần thiết, công chứng viên sẽ niêm yết văn bản về việc tiếp nhận công chứng văn bản phân chia di sản tại UBND cấp xã/phường nơi thường trú cuối cùng của người để lại di sản (hoặc nơi tạm trú có thời hạn cuối cùng nếu không xác định được thường trú).
Lưu ý: Đối với di sản là BĐS, nếu nơi có BĐS khác với nơi thường trú của người đã mất, việc niêm yết phải được thực hiện thêm tại UBND cấp xã/phường nơi có BĐS.
- Thời hạn niêm yết: 15 ngày.
- Mục đích: Công khai thông tin để đảm bảo không có ai tranh chấp, khiếu nại hay tố cáo về việc bỏ sót người thừa kế.
Bước 3: Công chứng Văn bản phân chia di sản
Sau 15 ngày niêm yết mà không có khiếu nại, tố cáo, công chứng viên sẽ công chứng văn bản phân chia di sản. Các bên ký văn bản dưới sự chứng kiến của công chứng viên (chụp ảnh theo quy định mới). Nội dung của văn bản này sẽ ghi nhận cụ thể việc nhận toàn bộ, chia tỷ lệ hay tặng cho di sản theo ý chí của các bên.
Bước 4: Hoàn tất và nộp phí
Người yêu cầu công chứng, nộp lệ phí công chứng theo quy định. Văn bản công chứng là cơ sở để thực hiện thủ tục tại cơ quan có thẩm quyền. Người thừa kế mang văn bản này cùng bộ hồ sơ gốc đến Văn phòng Đăng ký đất đai hoặc cơ quan quản lý động sản để làm thủ tục sang tên và thực hiện nghĩa vụ tài chính (nếu có).
Lưu ý: Sau khi có Văn bản phân chia di sản đã công chứng, bạn phải nộp hồ sơ đăng ký biến động đất đai trong vòng 30 ngày. Trường hợp không thực hiện đăng ký biến động trong thời hạn quy định thì bị phạt tiền từ 2 – 3 triệu đồng theo quy định tại khoản 2 Điều 16 Nghị định số 123/2024/NĐ-CP.
3. Các trường hợp hạn chế phân chia di sản
Không phải mọi trường hợp di sản đều được phân chia ngay sau thời điểm mở thừa kế. Pháp luật dân sự hiện hành cho phép hạn chế việc phân chia di sản trong những trường hợp nhất định, nhằm bảo vệ ý chí của người để lại di sản và bảo đảm ổn định đời sống của gia đình người còn sống. Việc hạn chế phân chia di sản dựa trên:
Theo ý chí của người lập di chúc hoặc thỏa thuận của những người thừa kế: Nếu di chúc quy định hoặc tất cả người thừa kế đồng ý di sản chỉ được chia sau một thời hạn nhất định, thì thủ tục phân chia chỉ được thực hiện khi thời hạn đó kết thúc.
Bảo vệ quyền lợi của vợ/chồng còn sống: Đây là quy định mang tính nhân văn cao. Nếu việc phân chia di sản (ví dụ: bán căn nhà đang ở) gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của người vợ/chồng còn sống và gia đình, họ có quyền yêu cầu Tòa án tạm hoãn việc phân chia:
- Thời hạn hoãn lần đầu: Không quá 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.
- Gia hạn: Tối đa thêm 03 năm nữa nếu bên còn sống chứng minh được vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống gia đình họ.
Kết luận
Như vậy, thủ tục kê khai, phân chia di sản thừa kế là bước không thể thiếu để người thừa kế xác lập quyền sở hữu hợp pháp đối với tài sản do người thân để lại, đặc biệt là quyền sử dụng đất. Việc nắm vững quy trình mới theo Luật Công chứng 2024 sẽ giúp bạn chủ động thời gian và tránh bị xử phạt khi chậm đăng ký biến động đất đai.
Tuy nhiên, để quy trình phân chia di sản diễn ra thuận lợi trên thực tế, việc chuẩn bị hồ sơ chuẩn xác ngay từ đầu là cực kỳ quan trọng. Để tránh những sai sót không đáng có, trong bài viết tiếp theo, chúng tôi sẽ cung cấp một Checklist hồ sơ cần chuẩn bị khi làm thủ tục phân chia di sản, đồng thời hướng dẫn cách xử lý linh hoạt các tình huống phát sinh như: thất lạc giấy tờ, người thừa kế ở xa, ở nước ngoài hoặc không thể trực tiếp có mặt.