VÌ SAO 90% HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI ĐỀU CÓ ĐIỀU KHOẢN TRỌNG TÀI?
Trong bối cảnh kinh tế thị trường ngày càng phát triển, số lượng doanh nghiệp gia nhập thị trường không ngừng gia tăng, kéo theo sự mở rộng mạnh mẽ của các hoạt động thương mại. Song song đó, các tranh chấp phát sinh trong quá trình kinh doanh là điều khó tránh khỏi, thậm chí ngày càng gia tăng cả về số lượng lẫn mức độ phức tạp.
Trên thực tế, trong các giao dịch thương mại – đặc biệt ở những lĩnh vực như mua bán hàng hóa, xây dựng, logistics hay đầu tư – các bên thường ưu tiên lựa chọn Trọng tài thương mại thay vì Tòa án để giải quyết tranh chấp. Vậy điều gì khiến Trọng tài trở thành “lựa chọn mặc định” trong các hợp đồng thương mại? Những lợi thế nào khiến doanh nghiệp tin tưởng phương thức này? Hãy cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây để có cái nhìn rõ hơn về vai trò và giá trị của Trọng tài thương mại nhé!
1. Vậy Trọng tài thương mại là gì?
Trọng tài thương mại được hiểu là phương thức giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động kinh doanh do các bên tự nguyện thỏa thuận. Thay vì đưa vụ việc ra Tòa án, các bên sẽ lựa chọn các Trọng tài viên với tư cách là bên thứ ba độc lập nhằm chấm dứt các xung đột bằng việc đưa ra phán quyết trọng tài buộc các bên tôn trọng và thực hiện.
Theo quy định tại Khoản 1 Điều 3 Luật Trọng tài thương mại 2010, đây là cơ chế giải quyết tranh chấp được tiến hành theo trình tự, thủ tục của pháp luật. Khác với các tranh chấp về hôn nhân hay thừa kế, Trọng tài chỉ tập trung giải quyết các xung đột trong lĩnh vực kinh doanh thương mại. Kết quả cuối cùng là một Phán quyết trọng tài có giá trị pháp lý bắt buộc, yêu cầu các bên phải tuyệt đối tôn trọng và thực thi.
2. Điều kiện để được giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài
Để một vụ tranh chấp được giải quyết thông qua cơ chế Trọng tài thương mại tại Việt Nam, các bên cần đáp ứng các điều kiện tiên quyết về mặt pháp lý. Nếu thiếu một trong các yếu tố này, phương án giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài có thể bị từ chối hoặc phán quyết sau này có nguy cơ bị hủy bỏ. Cụ thể:
(i) Tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của Trọng tài
Theo pháp luật Việt Nam, Trọng tài thương mại có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp trong các trường hợp sau:
- Tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại
- Tranh chấp giữa các bên mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại
- Các tranh chấp khác nếu pháp luật có quy định cho phép
Điều này đồng nghĩa với việc không phải mọi tranh chấp dân sự đều có thể đưa ra giải quyết bằng trọng tài. Một số lĩnh vực đặc thù vẫn thuộc thẩm quyền riêng của Tòa án.
(ii) Tồn tại thoả thuận trọng tài giữa các bên
Đây là điều kiện tiên quyết để quyết định việc tranh chấp có được giải quyết bằng Trọng tài hay không. Trọng tài chỉ có thẩm quyền khi các bên có thỏa thuận rõ ràng về việc lựa chọn trọng tài để giải quyết tranh chấp. Thỏa thuận này có thể được xác lập:
- Ngay trong hợp đồng (dưới dạng điều khoản trọng tài),
- Hoặc bằng một thỏa thuận riêng sau khi tranh chấp phát sinh
(iii) Hình thức thoả thuận Trọng tài thương mại
Cụ thể, tại Điều 16 Luật Trọng tài thương mại 2010, thoả thuận trọng tài thương mại phải được xác lập dưới dạng văn bản. Các hình thức thỏa thuận sau đây cũng được coi là xác lập dưới dạng văn bản:
- Thoả thuận được xác lập qua trao đổi giữa các bên bằng telegram, fax, telex, thư điện tử và các hình thức khác theo quy định của pháp luật;
- Thỏa thuận được xác lập thông qua trao đổi thông tin bằng văn bản giữa các bên;
- Thỏa thuận được luật sư, công chứng viên hoặc tổ chức có thẩm quyền ghi chép lại bằng văn bản theo yêu cầu của các bên;
- Trong giao dịch các bên có dẫn chiếu đến một văn bản có thể hiện thỏa thuận trọng tài như hợp đồng, chứng từ, điều lệ công ty và những tài liệu tương tự khác;
- Qua trao đổi về đơn kiện và bản tự bảo vệ mà trong đó thể hiện sự tồn tại của thoả thuận do một bên đưa ra và bên kia không phủ nhận.
(iv) Thỏa thuận trọng tài phải hợp lệ và còn hiệu lực
Bên cạnh việc tồn tại và được lập đúng hình thức, thỏa thuận trọng tài chỉ có giá trị pháp lý khi đáp ứng về nội dung và điều kiện xác lập. Cụ thể:
- Đúng chủ thể, đúng thẩm quyền: Người ký phải có năng lực hành vi dân sự và là đại diện hợp pháp hoặc được ủy quyền;
- Nội dung thỏa thuận rõ ràng, có thể thực hiện: địa điểm Trọng tài, luật áp dụng khi xảy ra tranh chấp, ngôn ngữ áp dụng,…
- Còn thời hiệu khởi kiện: Thông thường là 02 năm kể từ thời điểm quyền, lợi ích bị xâm phạm (trừ trường hợp luật có quy định khác).
- Không thuộc trường hợp vô hiệu: Ví dụ như tranh chấp không thuộc thẩm quyền trọng tài, người ký không có thẩm quyền, bị lừa dối/cưỡng ép, hoặc nội dung vi phạm pháp luật.
3. Vì sao các bên lựa chọn Trọng tài thay vì Toà án?
Xuất phát từ những nguyên tắc giải quyết tranh chấp, Trọng tài thể hiện rất nhiều ưu điểm vượt trội, mang lại nhiều lợi ích cho các bên khi có tranh chấp trong hoạt động kinh doanh, thương mại, cụ thể:
1. Phán quyết Trọng tài là chung thẩm – Tiết kiệm thời gian, chi phí
Khác với Tòa án phải trải qua nhiều cấp xét xử (sơ thẩm, phúc thẩm), giải quyết bằng Trọng tài chỉ diễn ra duy nhất một cấp. Phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm, có hiệu lực bắt buộc thi hành ngay và không thể bị kháng cáo. Điều này giúp doanh nghiệp nhanh chóng chấm dứt tranh chấp, thường chỉ kéo dài tối đa 06 tháng thay vì nhiều năm trời tranh chấp tại Tòa án.
2. Bảo mật tuyệt đối và duy trì quan hệ đối tác
Trong khi Tòa án xét xử công khai, Trọng tài tuân thủ nguyên tắc xét xử kín trừ khi các bên có thoả thuận khác. Mọi thông tin về vụ kiện, bí mật kinh doanh và danh tiếng của các bên đều được giữ kín. Không gian giải quyết tranh chấp nhẹ nhàng, mang tính trao đổi giúp giảm bớt căng thẳng, tạo cơ hội để các bên tiếp tục duy trì quan hệ hợp tác sau khi tranh chấp khép lại.
3. Quyền lựa chọn Trọng tài viên giải quyết tranh chấp
Doanh nghiệp có quyền tự chọn Trọng tài viên là những chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực chuyên biệt như logistics, xây dựng, sở hữu trí tuệ hay tài chính. Sự am hiểu sâu sắc về thực tiễn thương mại của Hội đồng trọng tài đảm bảo phán quyết đưa ra có tính chuyên môn cao và sát với thực tế kinh doanh của doanh nghiệp.
Trọng tài viên được lựa chọn dựa trên sự tín nhiệm về trình độ và đạo đức. Với tư cách là bên thứ ba độc lập, họ đảm bảo sự vô tư, khách quan tối đa, giúp các bên yên tâm về tính công bằng của kết quả phân xử.
4. Tính linh hoạt và chủ động
Quy trình trọng tài đề cao quyền tự do thỏa thuận của các bên. Thay vì bị gò bó bởi các thủ tục hành chính nghiêm ngặt tại Tòa án, doanh nghiệp hoàn toàn chủ động thoả thuận ngôn ngữ, địa điểm cho đến luật áp dụng khi có tranh chấp. Sự linh hoạt này giúp doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn lực và sắp xếp lộ trình giải quyết tranh chấp phù hợp nhất với kế hoạch kinh doanh.
5. Giá trị thực thi quốc tế rộng rãi
Đây là lợi thế lớn cho các hợp đồng thương mại quốc tế. Nhờ Công ước New York 1958, phán quyết của Trọng tài được công nhận và cho phép thi hành tại hơn 170 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trong khi đó, việc thi hành bản án của Tòa án quốc gia tại nước ngoài phức tạp hơn rất nhiều do phụ thuộc vào các hiệp định tương trợ tư pháp song phương.
Kết luận:
Tóm lại, trong bối cảnh tranh chấp thương mại ngày càng phức tạp, Trọng tài thương mại không chỉ là một phương thức giải quyết tranh chấp, mà còn là công cụ chiến lược giúp doanh nghiệp kiểm soát rủi ro và bảo vệ lợi ích của mình.
Việc đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp lý, xác lập thỏa thuận trọng tài chặt chẽ và tận dụng những ưu điểm vượt trội như tính bảo mật, tốc độ và quyền lựa chọn chuyên gia sẽ giúp doanh nghiệp hoàn toàn chủ động hơn trong việc giải quyết tranh chấp.
📢 Đừng bỏ lỡ Webinar sắp tới với chủ đề “HÓA GIẢI TRANH CHẤP TRONG KINH DOANH: CHỌN TÒA ÁN HAY TRỌNG TÀI?” của chúng tôi để hiểu rõ hơn cách lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp tối ưu và chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn khi giải quyết bằng Trọng tài thương mại nhé!